Hoe zag een stad eruit toen machines het ritme van het dagelijks leven begonnen te bepalen? Wat betekende vooruitgang voor arbeiders, gezinnen en ondernemers? En hoe breng je dat verhaal tot leven in een klaslokaal?
Waar de meeste scholen het lesprogramma Stad van de Toekomst van Maker’s Red Box van Maakotheek gebruiken om een stad van de toekomst te ontwerpen, gaf het SintLucas in Eindhoven bewust een eigen draai aan het project. Leerlingen uit vmbo-leerjaar 2 werkten tijdens de vakken Geschiedenis en MVI (Media, Vormgeving en ICT) samen aan het project Stad uit het Verleden.
In het oorspronkelijke project worden leerlingen uitgedaagd om na te denken over hoe een duurzame stad van de toekomst eruit kan zien en hoe mensen prettig samen kunnen leven in een veranderende wereld. Op het SintLucas werd het perspectief echter omgedraaid. Onder begeleiding van docent geschiedenis Stephanie van Tongeren onderzochten leerlingen hoe een stad eruitzag toen industrie, technologie en urbanisatie nog volop in ontwikkeling waren. Wat zegt dat beeld van toen eigenlijk over de wereld van nu?
Van toekomstdenken naar historisch ontwerpen
Het originele concept van Stad van de Toekomst, waarbij wordt gewerkt met hexagons die samen één stad vormen, bleek ook voor Stad uit het Verleden een krachtige structuur. Elke groep van twee leerlingen kreeg een hexagon om een deel van de stad te ontwerpen: een fabriek met schoorstenen, een arbeiderswijk, een sloppenbuurt, een kerk, een station of het buitenhuis van de fabrieksdirecteur. Samen vormden deze losse zeshoeken één industriestad.
Voordat leerlingen konden beginnen met bouwen, moesten zij zich eerst verdiepen in de historische context. Tijdens de geschiedenislessen onderzochten zij samen met Stephanie van Tongeren wat de Industriële Revolutie inhield, hoe fabrieken ontstonden en groeiden, hoe arbeiders leefden en hoe steden veranderden door de komst van technologie. Pas daarna startte het ontwerpproces bij het vak Gestalten & Ontwerpen.
Technologie als middel, niet als doel
In de lessen van de creatieve docenten Anke Cuijpers en Marlous van Gurp werkten leerlingen bij het maken van hun hexagons met verschillende technieken en materialen, zoals 3D-ontwerpen en 3D-printen, schaalberekeningen, micro:bits voor verlichting of beweging, karton, hout, verf en digitale fabricagetechnieken. Zo bleef het typische makerskarakter van Maker’s Red Box behouden.
Omdat leerlingen tijdens de geschiedenislessen al kennis hadden opgedaan over de Industriële Revolutie, werd het ontwerpen niet alleen een creatieve opdracht, maar ook een historische verkenning. Leerlingen bouwden voort op kennis en niet op fantasie alleen. De docenten hielpen hen om historische inzichten om te zetten in tastbare verbeelding.
Toch stond techniek niet op zichzelf. Technologie werd ingezet om historische aspecten zichtbaar te maken. Zo vertelde een rokende fabriek iets over de arbeidsomstandigheden in de industrie. Een vervuilde rivier maakte de impact op het milieu tastbaar. En het grote huis van de fabrieksdirecteur naast de kleine arbeiderswoningen liet de sociale ongelijkheid zien zonder dat daar één woord uitleg voor nodig was. Op deze manier werd ontwerpen bijna een vorm van geschiedschrijving.
Vakoverstijgend werken als versterking van het creatieve profiel
De kracht van het project zit in de wisselwerking tussen denken en doen. Leerlingen verdiepten zich eerst in steden uit het verleden en vertaalden die kennis vervolgens naar een eigen ontwerp. Zonder de historische kennis uit de geschiedenislessen zouden zij geen realistisch ontwerp hebben kunnen maken. Tegelijkertijd maakte het ontwerpproces die kennis tastbaar.
Deze aanpak versterkt niet alleen de STEM-vaardigheden van leerlingen, maar ook hun creatieve profiel. Zo werkten zij onder andere aan probleemoplossend denken, samenwerken en taakverdeling, ontwerpen op schaal en ruimtelijk inzicht, creatieve keuzes maken en het doelgericht inzetten van technologie. STEM wordt daarmee geen los technisch domein, maar een geïntegreerde leerervaring waarin creativiteit, verbeelding en techniek samenkomen.
Leren in samenhang
De hexagonstructuur maakte zichtbaar dat een stad nooit uit losse onderdelen bestaat. Economie, religie, onderwijs, vervoer, armoede en rijkdom hangen allemaal met elkaar samen.
Die samenhang werd niet alleen zichtbaar in de stad zelf, maar ook in de manier waarop leerlingen samenwerkten. De leerlingen werkten in tweetallen aan hun eigen hexagon, maar moesten tegelijkertijd klassikaal overleggen om alle onderdelen goed op elkaar te laten aansluiten. De gezamenlijke stadsplattegrond moest passen bij de opbouw van een stad rond 1880, in de tijd van de Industriële Revolutie. Zo moesten leerlingen er bijvoorbeeld voor zorgen dat een kanaal of rivier logisch door de stad liep en niet abrupt werd onderbroken. Samenwerken was daarmee een essentieel onderdeel van het hele proces.
Diezelfde samenhang kwam ook duidelijk terug in het onderwijsproces. Wat bij geschiedenis werd onderzocht, kreeg vorm bij Media, Vormgeving en ICT. En wat bij MVI werd gebouwd, moest historisch onderbouwd zijn. Zo ontdekten leerlingen dat kennis niet in afzonderlijke vakken leeft, maar juist ontstaat in de verbinding tussen verschillende perspectieven.
Aan het einde van het project maakten de leerlingen in tweetallen een filmpje waarin zij hun werk presenteerden. Hierin vertelden zij wat zij hadden geleerd over de geschiedenis van hun onderdeel en hoe dit terug te zien is in hun hexagon. Ook lichtten zij toe welke technologieën zij hebben toegepast en welke overeenkomsten en verschillen zij zien tussen de tijd van de Industriële Revolutie en het heden. Juist doordat zij deze koppeling maken, gaat geschiedenis meer leven en kunnen leerlingen deze beter in de tijd plaatsen.
Reflectie: het verleden als spiegel
Een stad uit het verleden zegt uiteindelijk net zoveel over het heden als over toen. Thema’s als ongelijkheid, migratie, technologische vooruitgang en milieuproblematiek blijken verrassend actueel.
Door een toekomstgericht makersconcept te gebruiken om het verleden te onderzoeken, ontstond een verdiepend leerproces: leerlingen bouwden niet alleen een maquette, maar kregen ook inzicht in de maatschappelijke veranderingen die daarbij horen.
Dit project laat zien hoe een bestaand StemUp programma, zoals Stad van de Toekomst, ruimte biedt voor een eigen onderwijsvisie. Door het concept te kantelen en te verbinden aan geschiedenis ontstond een vakoverstijgend project waarin STEM-vaardigheden, creativiteit en historisch bewustzijn elkaar versterken.
Misschien is dat wel de belangrijkste opbrengst: dat leerlingen ervaren dat technologie altijd onderdeel is van een groter verhaal.
StemUp
StemUp is een leer- en ontdekprogramma voor het eerste en tweede leerjaar van het voortgezet (speciaal) onderwijs, ontwikkeld door ASML, dat jongeren wil inspireren om te kiezen voor studie en werk in Techniek & Wetenschap. Scholen worden ondersteund door een StemUp coach en kunnen momenteel kiezen uit vier ondersteunende leerprogramma’s voor het bereiken van hun STEM ambitie.
